In Het Parool verzuchtte Robbert Dijkgraaf, toen nog demissionair minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, vorige maand dat er ‘wel twaalf universiteiten’ in Gaza in puin zijn geschoten. Dat lijkt wat veel, een dozijn universiteiten op een bevolking van zo’n twee miljoen. Andere bronnen houden het dan ook op vijf à zes academische instituten. Dat lijkt reëel, want onder de twaalf onderwijsinstellingen blijken ook beroepsopleidingen geschaard te worden, vooropleidingen en met buitenlands geld opgerichte dependances van bestaande universiteiten. Het klopt dat geen van deze instellingen ongeschonden is gebleven: de IDF bombardeerde universiteitsgebouwen omdat er aanwijzingen waren dat Hamas er faciliteiten en trainingscentra voor terroristen had gevestigd. Al twee dagen na 7 oktober nam het leger bijvoorbeeld gebouwen van de Islamitische Universiteit van Gaza (IUG) in Gaza-Stad onder vuur. Bevelhebbers hebben inmiddels schoorvoetend toegegeven dat een en ander mis is gegaan met het opblazen van de Al-Israa-universiteit in januari van dit jaar.
Tunnelingenieurs
Israëlhaters hebben voor de vernietiging van onderwijsfaciliteiten een nieuw woord gemunt: scholasticide. In de retoriek van activisten is Gaza naast een openluchtgevangenis inmiddels ook een verloren academisch paradijs, vergelijkbaar met de bibliotheek van Alexandrië. Nederlandse universiteiten zoals die van Leiden en Groningen hebben zich verplicht Gaza bij te staan in de academische wederopbouw. Het oorlogsgeweld belemmert momenteel toegang tot normaal onderwijs, van hoog tot laag. De vraag blijft in hoeverre er sprake kan zijn van normaal onderwijs onder Hamasbewind.
De eerdergenoemde Islamitische Universiteit, opgericht in 1978 en daarmee de oudste academische instelling in Gaza, is de minst slecht presterende. Het instituut scoort opvallend hoog op civiele techniek, wat wellicht de uitstekende tunnelingenieurs in Gaza verklaart. Toch ontkennen medewerkers en studenten van de IUG alle beschuldigingen dat Hamas de universiteit als trainingscentrum gebruikte of dat er wapens werden ontwikkeld. Hoogleraar Amerikanistiek aan de IUG Akram Habeeb liet in een interview weten dat de universiteit niets met Hamas te maken heeft en dat de studenten uiteenlopende politieke opvattingen koesteren, die de ‘diversiteit’ van de Gazaanse samenleving weerspiegelen. De geschiedenis van de instelling vertelt een ander verhaal: Hamasleiders als Ismail Haniye en Mohammed Deif studeerden er af.
Terreurverheerlijking
Na de verkiezingsoverwinning en de staatsgreep van Hamas in 2006-2007 verschenen in de inter-nationale media reportages over islamitisch radicalisme, gescheiden onderwijs en terreurverheerlijking op de universiteit. De onlangs in een bombardement omgekomen weduwe van voormalig Hamasleider Al-Rantissi, Jamila Ash-Shanti, vertelde in 2006 tegen de Baltimore Sun dat als je Hamas wil begrijpen je vooral naar de IUG moest gaan, ‘want die vertegenwoordigt de filosofie van Hamas’. Sindsdien heeft de universiteit geprobeerd haar imago glad te strijken en zijn de banden aangehaald met tal van universitaire netwerken in de EU. De Gazaanse studenten doen bijvoorbeeld mee aan het EU-uitwisselingsproject Erasmus+.
Toch is er niet veel veranderd. Uit debatten in het Europees Parlement bleek eind vorig jaar dat de Islamitische Universiteit in 2021 een verklaring weigerde te ondertekenen waarin het bestuur moest beloven ontvangen gelden niet aan te wenden voor terroristische doeleinden. Er gaan geen EU-fondsen rechtstreeks naar de IUG. Maar het is niet uitgesloten dat via universitaire samenwerkingsprojecten geld naar de instelling stroomt.
Op het gebied van waterhuishouding zijn Nederlandse universiteiten betrokken bij dergelijke samenwerkingsverbanden. Water is essentieel voor een levensvatbare samenleving in het drukbevolkte Gaza, maar de rol van Hamas, die zelfs de door EU geleverde waterleidingen voor raketten gebruikt, blijft problematisch. Inzicht geeft het relaas van de Palestijnse-Syrische journaliste Manar ash-Sharif. Haar streng religieuze familie vluchtte naar Egypte, maar vond de universiteiten daar te vrij voor Manar. Daarom stuurden de ouders hun dochter naar de Islamitische Universiteit in Gaza om journalistiek te studeren. Naast wetenschap van een belabberd niveau was het volgens Ash-Sharif vooral Hamaspropaganda dat daar gedoceerd werd. Vanwege haar betrokkenheid bij jongerenprotesten tegen Hamas werd zij op verdenking van collaboratie door de terreurorganisatie gevangengezet en na drie maanden de Strook uitgezet.
Voordat de Nederlandse universiteiten hun Gazaanse collega’s bij gaan staan in hun wederopbouw, doen zij er goed aan de banden met Hamas kritisch te bekijken.
